Türkiye’nin en iyi üniversitelerinin istihdam oranı neden düşük?
Kariyer Takibi 6 dakika
İŞKUR’un mezun verisini üniversite üniversite taradığımızda beklemediğimiz bir şeyle karşılaştık.
Boğaziçi Üniversitesi’nin 29 bölümünün 26’sında — yani %90’ında — istihdam oranı, aynı bölümün Türkiye ortalamasının altında. Sabancı’da 12 bölümün 11’i, Koç’ta 21 bölümün 18’i aynı durumda. Türkiye genelinde bir üniversitenin bölümlerinin ortalama %49’u TR ortalamasının altında kalıyor; bu üniversitelerde oran %85–92.
Aynı üniversiteler, ilk iş ücretinde Türkiye’nin en tepesinde.
Bu yazı o çelişkinin ne anlama geldiğini — ve tercih yaparken nasıl okunması gerektiğini — anlatıyor.
Bu yazıdaki sayılar nereden geliyor? İŞKUR DABIS mezun verisi. “İstihdam oranı”, verinin açıklamasına göre mezunların 2024 yılındaki istihdama katılım oranı. Tüm göstergeler ve sınırları: metodoloji.
Önce tabloyu görelim
| Üniversite | Bölüm sayısı | TR ortalamasının altında kalan bölüm oranı | Ortalama fark |
|---|---|---|---|
| Sabancı Üniversitesi | 12 | %91,7 | −12,5 puan |
| Galatasaray Üniversitesi | 12 | %91,7 | −6,2 puan |
| Boğaziçi Üniversitesi | 29 | %89,7 | −12,1 puan |
| Koç Üniversitesi | 21 | %85,7 | −12,9 puan |
| Orta Doğu Teknik Üniversitesi | 37 | %75,7 | −7,0 puan |
| İhsan Doğramacı Bilkent Üniversitesi | 32 | %62,5 | −6,2 puan |
| İstanbul Teknik Üniversitesi | 39 | %53,8 | −1,3 puan |
| Türkiye’de tipik üniversite | — | %49 | 0 |
Aynı üniversiteleri ücret ve akademi göstergelerinde görelim. Aşağıdaki sayılar standart sapma cinsinden: 0 = Türkiye ortalaması, +2 = ortalamanın iki standart sapma üstü.
| Üniversite | Genel sıra | Ücret | İstihdam | Akademide çalışma |
|---|---|---|---|---|
| Orta Doğu Teknik Üniversitesi | 1 | +2,43 | −0,94 | +3,46 |
| Galatasaray Üniversitesi | 2 | +2,71 | −0,83 | +2,26 |
| Boğaziçi Üniversitesi | 3 | +2,26 | −1,66 | +3,15 |
| İhsan Doğramacı Bilkent Ü. | 4 | +1,86 | −0,89 | +1,44 |
| Koç Üniversitesi | 5 | +1,84 | −1,84 | +0,81 |
| Sabancı Üniversitesi | 8 | +1,94 | −1,70 | +0,37 |
Üniversite düzeyinde ücret ile istihdam arasındaki korelasyon sadece 0,16 — yani neredeyse ilişkisiz. Buna karşılık ücret ile akademide çalışma arasındaki korelasyon 0,69. Bu, cevabın nerede olduğunu gösteriyor.
Paradoksun çözümü: “istihdam edilmiş” sayılmayan mezunlar
İstihdam oranı, mezunun 2024’te Türkiye’de kayıtlı bir işte çalışıp çalışmadığını ölçüyor. Bu tanımın dışında kalan üç grup var — ve bu üç grup elit üniversitelerde belirgin biçimde kalabalık:
1. Lisansüstü eğitime devam edenler
Tam zamanlı yüksek lisans veya doktora öğrencisi, istihdam verisinde çalışmayan olarak görünür. ODTÜ’nün akademide çalışma oranı Türkiye ortalamasının 3,46 standart sapma üstünde — bu, veri setindeki en uç değerlerden biri. Boğaziçi 3,15 ile hemen arkasında.
Bölüm bazında bakınca tablo daha da net:
| Üniversite | Bölüm | Akademide çalışma | TR geneli |
|---|---|---|---|
| Orta Doğu Teknik Ü. | Psikoloji (EA) | %21,3 | %3,1 |
| Orta Doğu Teknik Ü. | Biyomühendislik (SAY) | %21,1 | %5,7 |
| Boğaziçi Ü. | Psikoloji (EA) | %16,7 | %3,1 |
| Boğaziçi Ü. | Tarih (SÖZ) | %15,0 | %1,2 |
| Galatasaray Ü. | Hukuk (EA) | %15,7 | %2,1 |
Türkiye ortalamasının 5–12 katı. Bu mezunlar “iş bulamamış” değil, iş yerine akademiyi seçmiş kişiler.
2. Yurt dışına gidenler
Veri Türkiye’deki istihdamı ölçüyor. Yurt dışında çalışan bir mezun, sistemde çalışmayan görünür. Yurt dışı yönelimin en yüksek olduğu üniversiteler de tam olarak bu listedekiler.
Veri bunu doğrudan söylemiyor — İŞKUR’un kayıtlarında “yurt dışı” diye bir alan yok. Ama şu üçlü birlikte başka türlü açıklanması zor bir örüntü: yüksek ücret + düşük istihdam + çok yüksek akademi oranı.
3. Daha uzun ve seçici iş arayanlar
Elit üniversite mezunu, ilk bulduğu işe girmek zorunda hissetmiyor. Bu, ölçüm anında “çalışmıyor” görünmesine ama girdiği işin ücretinin yüksek olmasına yol açıyor.
Bunun bir yan kanıtı kamu göstergesinde: Koç’un kamuda çalışma oranı Türkiye ortalamasının 1,55 standart sapma altında, Sabancı 1,30 altında. Bu mezunlar kamu istihdamına da yönelmiyor.
Aynı manzara bölüm bazında
Somut örnekler, ortalamalardan daha ikna edici:
| Bölüm | Üniversite | İstihdam | TR geneli | Beklenen ücret | TR geneli |
|---|---|---|---|---|---|
| Bilgisayar Müh. (SAY) | ODTÜ | %57,9 | %78,6 | 105.284 ₺ | 75.748 ₺ |
| Elektrik-Elektronik Müh. (SAY) | Sabancı | %48,4 | %83,0 | 96.356 ₺ | 65.557 ₺ |
| Elektrik-Elektronik Müh. (SAY) | Boğaziçi | %53,8 | %83,0 | 89.590 ₺ | 65.557 ₺ |
| Endüstri Müh. (SAY) | Boğaziçi | %53,7 | %82,1 | 85.490 ₺ | 70.891 ₺ |
| Makine Müh. (SAY) | Boğaziçi | %58,1 | %85,3 | 91.892 ₺ | 61.149 ₺ |
| Tıp (SAY) | Koç | %70,3 | %93,5 | 110.618 ₺ | 118.648 ₺ |
Sabancı Elektrik-Elektronik’te istihdam oranı Türkiye ortalamasının 35 puan altında, ücret 31.000 ₺ üstünde. Aynı tablo Boğaziçi’nin bütün mühendisliklerinde tekrarlıyor.
Koç Tıp özellikle çarpıcı: istihdamda 23 puan geride, çünkü mezunlarının %26,2’si akademide (TR geneli %12,4). Tıpta akademik kariyer, uzmanlık eğitimi demek.
Peki bu iyi bir şey mi, kötü bir şey mi?
İkisi de değil — farklı bir şey. Ve tercih yaparken sizin için ne anlama geldiği, sizin hedefinize bağlı:
Bu üniversiteler size uygun olabilir, eğer:
- Lisansüstü eğitim, akademi ya da yurt dışı hedefiniz varsa
- İlk işe hızla girmek yerine doğru işi beklemeyi göze alabiliyorsanız
- Aileniz mezuniyet sonrası bir geçiş dönemini destekleyebiliyorsa
Yüksek istihdamlı üniversiteler size daha uygun olabilir, eğer:
- Mezun olur olmaz çalışmaya başlamanız gerekiyorsa
- Bulunduğunuz şehirde/bölgede kalmayı planlıyorsanız
- Ekonomik olarak bir bekleme dönemini kaldıramıyorsanız
Bu ikinci profil için veri gerçekten farklı isimler gösteriyor. Örneğin Bilgisayar Mühendisliği’nde istihdam oranı en yüksek üniversiteler MEF (%89,1), İstanbul Esenyurt (%86,5), Üsküdar (%86,4), Karadeniz Teknik (%86,1) — ODTÜ ve Boğaziçi’nin çok üstünde.
Tercih listesi yaparken
- Düşük istihdam oranını otomatik olarak kötü sinyal saymayın. Üniversite ilk 20’deyse ve akademi oranı yüksekse, muhtemelen mezunları çalışmıyor değil, farklı bir yol seçiyor.
- Ama tersini de yapmayın. Ortalama bir üniversitede düşük istihdam oranının böyle bir açıklaması yok; orada gerçekten iş bulma sorunu var demektir. Akademi ve ücret sütunlarına birlikte bakın.
- Kendi planınıza göre okuyun. “Mezun olunca hemen çalışmam gerekiyor” ile “yüksek lisans yapacağım” farklı üniversite listeleri gerektirir.
- Karar verirken Envanterler bölümündeki ilgi ve yetenek testleri, hangi profile daha yakın olduğunuzu görmenize yardımcı olur.
Bu veriyi nasıl okumalı? “Yurt dışına gidiyor” yorumu bir çıkarım, veri değil. İŞKUR verisinde yurt dışı bilgisi yok. Yüksek ücret + düşük istihdam + yüksek akademi örüntüsünün en makul açıklaması bu, ama kesin kanıt değil. İstihdam oranı 2024’ü ölçüyor. Verideki tek tarihli gösterge bu. Diğer göstergeler (ücret, akademi) hangi yıla ait, veri söylemiyor. Örneklem büyüklüğü bilinmiyor. Az mezunlu programlarda oranlar oynak olabilir; bu yüzden yazıdaki karşılaştırmalar en az 30 üniversitede açılan bölümlerden seçildi.
Seride: Ana yazı: 177 üniversitenin kariyer karnesi · Vakıf mı devlet mi? · İş garantisi mi, yüksek maaş mı? · Metodoloji
Bir yanıt yazın