Metodoloji: mezun verisi sıralamasını nasıl hazırladık
Mezunlar Ne Oldu? serisindeki bütün sayılar bu sayfada anlatılan yöntemle üretildi. Amacımız, okurun her rakamı kaynağına kadar takip edebilmesi ve neyin ölçüldüğünü, neyin ölçülmediğini net görmesi.
1. Kaynak
Veri: İŞKUR DABIS — Üniversite/Bölüm Profili Toplanma tarihi: 20–21 Temmuz 2026 Kapsam: 822.685 kayıt · 181 üniversite · 123 bölüm–puan türü kombinasyonu · 15 gösterge
Veri, İŞKUR’un kendi sisteminden puan türü bazında toplandı: SAY, TYT, EA, SÖZ, KARMA, DİL, YETENEK. Her kayıt bir üniversitenin belirli bir bölümündeki bir göstergenin değerini ve aynı bölümün Türkiye geneli karşılığını içeriyor — yani her değerin ülke ortalamasıyla karşılaştırması veri içinde hazır geliyor, ayrıca hesaplanmadı.
Doğrulama: İŞKUR’un kendi “Karşılaştırmalar” ekranıyla çapraz kontrol yapıldı (21 Temmuz 2026, SAY / Bilgisayar Mühendisliği / Ankara Üniversitesi ↔ Hacettepe Üniversitesi, İş Bulma Süresi göstergesi). Ekranın döndürdüğü 8 değerin tamamı bizim kayıtlarımızla birebir aynı çıktı.
2. Göstergeler ve nasıl kullanıldıkları
15 göstergenin hepsi sıralamaya girmedi. Ayrım şöyle:
Sıralamaya giren 11 parametre
| Parametre | Yön | Birim | Kaynak gösterge |
|---|---|---|---|
| İstihdam Oranı | Yüksek daha iyi | puan | İstihdam Oranı |
| İlk İş Beklenen Ücreti | Yüksek daha iyi | ₺ | İlk İşteki Ücret Dağılımı (bant orta noktası) |
| Ücrette Üst 2 Dilim Payı | Yüksek daha iyi | puan | İlk İşteki Ücret Dağılımı |
| Niteliğine Uygun İşte Çalışma | Yüksek daha iyi | puan | Nitelik Uyuşmazlığı |
| Yönetici Pozisyonunda Çalışma | Yüksek daha iyi | puan | Yönetici Pozisyonlarında Çalışan Oranı |
| Büyük Ölçekli Firmada (250+) Çalışma | Yüksek daha iyi | puan | Firma Büyüklüğü Dağılımı |
| Katma Değerli Girişimcilik Endeksi | Yüksek daha iyi | endeks | Katma Değerli Sektörlerde Girişimcilik Endeksi |
| Girişimi 60+ Ay Yaşatanlar | Yüksek daha iyi | puan | Girişim Yaşam Süresi Dağılımı |
| Bir İşte Ortalama Çalışma Süresi | Yüksek daha iyi | ay | Bir İşte Ortalama Çalışma Süresi |
| Ortalama Çalışılan İş Yeri Sayısı | Düşük daha iyi | adet | Ortalama Çalışılan İş Yeri Sayısı |
| İki İş Arası 12+ Ay Bekleyenler | Düşük daha iyi | puan | İki İş Arası Geçen Süre |
Sıralamaya girmeyen 5 gösterge
11 parametre, 10 göstergeden üretildi (ücret dağılımından iki parametre çıkıyor). Kalan beş gösterge sıralamanın dışında:
| Gösterge | Neden dışarıda |
|---|---|
| Kamuda Çalışma Oranı | Yönsüz — profil göstergesi. Kamuya çok mezun göndermek ne iyi ne kötü. |
| Akademide Çalışma Oranı | Yönsüz — profil göstergesi. Ayrıca TYT’de veri tamamen boş. |
| Girişimcilik Oranı | Yönsüz — profil göstergesi. Girişim kurmak ile girişimi yaşatmak farklı; kalite tarafı sıralamada. |
| İş Bulma Süresi (0-6 ay) | İstihdama erişimi zaten İstihdam Oranı temsil ediyor; bu gösterge kavramsal olarak onunla örtüştüğü ve ölçüm güvenilirliği daha düşük olduğu için (0,744) sıralamaya alınmadı. |
| Sektör Bazında Dağılım | Betimleyici. 22 alt kategorili; sıralanabilir bir yön taşımıyor. |
Bu üç profil göstergesini yazılarda ayrı ele aldık — ilgili yazı.
3. Altı tema
11 parametre, kavramsal olarak birbirine yakın olanlar bir araya getirilerek altı temaya toplandı:
| Tema | İçindeki parametreler |
|---|---|
| Ücret | İlk iş beklenen ücreti · Ücrette üst 2 dilim payı |
| İş niteliği | Niteliğine uygun işte çalışma · Büyük ölçekli firmada çalışma |
| İstikrar | Bir işte ortalama çalışma süresi · Çalışılan iş yeri sayısı · İki iş arası 12+ ay bekleme |
| Yönetici olma | Yönetici pozisyonunda çalışma |
| Girişim kalitesi | Girişimi 60+ ay yaşatanlar · Katma değerli girişimcilik endeksi |
| İstihdama erişim | İstihdam oranı |
Tema yapısının amacı, birbiriyle yüksek korelasyonlu göstergelerin sıralamayı domine etmesini engellemek. Örneğin ücretle ilgili iki gösterge ayrı ayrı sayılsaydı ücret, sıralamada iki kat ağırlık kazanırdı.
4. Hesaplama
Adım 1 — Standartlaştırma. Her parametre, o bölümün Türkiye ortalamasına göre standart sapma cinsine çevrildi (z-skor). 0 = Türkiye ortalaması, +1 = bir standart sapma üstü. “Düşük daha iyi” olan parametrelerin işareti çevrildi.
Bu adım kritik: farklı birimlerdeki (₺, ay, adet, puan, endeks) göstergeler toplanamaz. İŞKUR verisinde değer sütunu tek bir birim taşımıyor — göstergeleri ayırmadan ortalama almak anlamsız sonuç üretir.
Adım 2 — Program düzeyinden üniversite düzeyine. Bir üniversitenin skoru, o üniversitenin bütün programlarındaki z-skorların ortalaması. Bölüm bazlı tablolarda bu adım atlanır; oradaki değerler doğrudan programın kendi değeri.
Adım 3 — Tema skoru. Tema içindeki parametrelerin ortalaması.
Adım 4 — Genel skor. Altı temanın ağırlıklı ortalaması. Ağırlıklandırmanın nasıl seçildiği bir sonraki bölümde.
Adım 5 — Güven aralığı. Her üniversitenin skoru için program sayısına dayalı bir güven aralığı hesaplandı. 9 programı olan bir üniversitenin aralığı, 83 programı olanınkinden çok daha geniş.
Adım 6 — Kademe. Güven aralıkları çakışan üniversiteler aynı kademeye konuldu. Sonuç: 177 üniversite, 10 kademe. Aynı kademedeki üniversiteler arasında istatistiksel olarak anlamlı fark yok.
5. “Doğru ağırlık” sorunu ve altı perspektif
Her sıralamanın en tartışmalı yeri ağırlıklandırma. Ücret mi önemli, istikrar mı? Cevap kime sorduğunuza bağlı.
Bu yüzden tek bir ağırlık seti seçmek yerine altı farklı perspektifle aynı sıralamayı yeniden hesapladık:
| Perspektif | Neyi öne alıyor |
|---|---|
| Rehber öğretmen | Dengeli; istihdam ve iş niteliği ağırlıklı |
| İşgücü ekonomisti | Ücret ve istikrar |
| Tercih danışmanı | Ücret ve istihdama erişim |
| Kariyer merkezi | İş niteliği ve yönetici olma |
| Veli temsilcisi | İstihdama erişim ve istikrar |
| İK direktörü | İş niteliği ve büyük firmada çalışma |
Bulgu: sıralamalar birbirine çok yakın. Bir üniversitenin altı perspektif arasındaki sıra farkı ortalama 9,2 sıra; medyan 7,5. 177 üniversitelik bir listede bu, örüntünün ağırlık seçimine dayanıklı olduğu anlamına geliyor.
Perspektife en duyarlı üniversiteler (ilk 40 içinde): TED (20 sıra), Demiroğlu Bilim (14), Türk Hava Kurumu (13), Yeditepe (13). Bu üniversitelerde “kaçıncı sıradasınız” sorusunun cevabı, sorana göre değişiyor.
Yayımlanan sıralama, altı perspektifin ortalamasıdır.
6. Güvenilirlik testleri
Yarı-bölme (split-half) güvenilirliği. Her parametre için üniversiteler rastgele iki gruba bölünüp skorlar ayrı ayrı hesaplandı; iki yarı arasındaki korelasyona bakıldı. Yüksek değer, parametrenin tutarlı ölçtüğünü gösterir.
| Parametre | Split-half r |
|---|---|
| Kamuda Çalışma Oranı | 0,966 |
| Bir İşte Ortalama Çalışma Süresi | 0,953 |
| İlk İş Beklenen Ücreti | 0,945 |
| Ücrette Üst 2 Dilim Payı | 0,935 |
| İstihdam Oranı | 0,928 |
| Girişimcilik Oranı | 0,918 |
| Ortalama Çalışılan İş Yeri Sayısı | 0,917 |
| Büyük Ölçekli Firmada Çalışma | 0,908 |
| Girişimi 60+ Ay Yaşatanlar | 0,898 |
| Akademide Çalışma Oranı | 0,887 |
| İki İş Arası 12+ Ay Bekleyenler | 0,867 |
| Niteliğine Uygun İşte Çalışma | 0,856 |
| Katma Değerli Girişimcilik Endeksi | 0,777 |
| İş Bulma Süresi (0-6 ay) | 0,744 |
| Yönetici Pozisyonunda Çalışma | 0,660 |
Yönetici göstergesi listedeki en zayıf halka. Serideki “yönetici olma” temasına dayanan iddiaları bu yüzden temkinli yazdık.
Permütasyon testi. Üniversite etiketleri rastgele karıştırılıp aynı hesap tekrarlandı. Rastgele düzendeki korelasyonlar −0,27 ile +0,20 aralığında kaldı; gerçek veriden gelen 0,66–0,97 değerleriyle karşılaştırıldığında örüntünün tesadüf olmadığı görülüyor.
7. Kimler sıralandı, kimler sıralanmadı
Genel sıralamaya girebilmek için bir üniversitenin en az 9 programında karşılaştırılabilir veri olması gerekti. Bu eşiği geçen 177 üniversite sıralandı (119 devlet, 58 vakıf).
Eşiği geçemeyen 18 üniversite genel sıralamada yok — çoğu yeni kurulmuş ya da çok az programda veri veren kurumlar: Türk-Alman, Ankara Sosyal Bilimler, Abdullah Gül, Samsun, Fenerbahçe, İstanbul Atlas, OSTİM Teknik, Sanko, Konya Gıda ve Tarım ve diğerleri. Bu üniversitelerin bölüm bazlı verileri mevcut ve bölüm tablolarında yer alıyor; sadece üniversite düzeyinde toplu bir skor üretmek için yeterli veri yok.
Bölüm bazlı tablolarda ise ayrı bir eşik uygulandı: bir bölümün tabloya girmesi için en az 30 üniversitede açılmış olması gerekti. Bu eşik, az sayıda üniversitede açılan niş programlarda uç değerlerin listeyi ele geçirmesini engelliyor.
8. Bilinen sınırlar
Bunlar yöntemin eksikleri değil, kaynak verinin sınırları. Hiçbirini kapatamıyoruz; sadece açıkça belirtebiliyoruz.
Yıl bilgisi yok
Veride hiçbir tarih alanı yok. Elimizdeki tek çıpa, İstihdam Oranı’nın açıklama metni: “Mezunların 2024 yılındaki istihdama katılım oranını gösterir.” Diğer 14 göstergenin açıklamasında hiç tarih geçmiyor.
Göstergeler zaman açısından üç farklı şey ölçüyor:
- Belirli bir yıl — yalnızca İstihdam Oranı (2024)
- “İlk iş” anı — mezuniyet kohortuna bağlı (İş Bulma Süresi, Kamuda Çalışma, Ücret Dağılımı, Nitelik Uyuşmazlığı, Firma Büyüklüğü)
- Kariyer boyunca birikimli — tanımı gereği çok yıllı (Çalışılan İş Yeri Sayısı, Girişimcilik Oranı, Girişim Yaşam Süresi, Akademide/Yönetici Çalışma)
Sonuç: Bu veriye “2026 verisi” ya da “2025 maaşları” demek yanlış olur. Hangi mezuniyet kohortlarının dahil edildiği de belirtilmemiş.
Örneklem büyüklüğü yok
Hiçbir göstergede kaç mezun üzerinden hesaplandığı bilgisi yok. 20 mezunlu bir bölümün %70’i ile 2.000 mezunlu bir bölümün %70’i aynı güvenilirlikte değil, ama veri bunu ayırt etmeye izin vermiyor.
Pratik sonucu: küçük programlarda uç değerler (%100 istihdam, %0 kamuda çalışma) muhtemelen düşük örneklemden kaynaklanıyor ve sıralamaların başına yerleşerek yanıltıyor. Bu yüzden bölüm tablolarında 30 üniversite eşiği, üniversite sıralamasında 9 program eşiği ve program sayısına duyarlı güven aralıkları kullandık.
Ücret rakamları tahmindir
İŞKUR ücreti bant olarak veriyor (örneğin “28.075,50 ₺ – 56.151 ₺”). Biz her bandın orta noktasını alıp beklenen değeri hesapladık. Bu, üniversiteler arası sıralamayı doğru gösterir; mutlak tutarı yaklaşık gösterir.
Ayrıca kaynakta bir etiket hatası var: ilk ücret dilimi “28.075,50 ₺” olarak yazılmış, oysa diğer dilimler aralık belirtiyor. Doğrusu “28.075,50 ₺ ve altı” olmalı. Hesaplarımızda bu dilim böyle ele alındı.
TYT’de eksik göstergeler
TYT puan türünde 15 değil 12 gösterge var. Akademide Çalışma Oranı katalogda listeleniyor ama 3.103 kombinasyonun tamamında boş dönüyor. Firma Büyüklüğü Dağılımı ve Nitelik Uyuşmazlığı ise hiç tanımlı değil. Bu nedenle TYT programlarında “iş niteliği” teması hesaplanamıyor; ilgili üniversitelerin skorları kalan temalardan üretildi.
Eksik veriler sıfır sayılmadı
Kaynakta olmayan satırlar hiç yazılmadı — sıfır olarak da yazılmadı. Yaklaşık 3.410 kayıtta yalnızca Türkiye ortalaması var, üniversitenin kendi değeri yok. Hesaplarda bu hücreler boş bırakıldı, sıfır sayılmadı.
Ölçülen şey mezun çıktısı, eğitim kalitesi değil
En önemli sınır bu. Bir üniversitenin mezunlarının iyi iş bulması, eğitiminin iyiliğinden de kaynaklanabilir, sadece iyi puanlı öğrenci aldığından da. Veri bu ikisini ayıramaz — hiçbir mezun çıktısı verisi ayıramaz. Bu tablolar bir kalite sıralaması değil, bir sonuç fotoğrafı.
Aynı şekilde şehir, aile geliri, sosyal sermaye gibi değişkenler için düzeltme yapılmadı; kaynak veri bu bilgileri içermiyor.
9. Hata bildirimi
Bir rakamın yanlış olduğunu düşünüyorsanız yazının altındaki yorum bölümünden ya da iletişim sayfasından bildirin. Kaynak veriye geri dönüp kontrol eder, gerekirse yazıyı düzeltme notuyla birlikte güncelleriz.
Seri: Ana yazı · Bölüm mü, üniversite mi? · İstihdam paradoksu · Vakıf mı devlet mi? · Maaş makası · İş garantisi mi, yüksek maaş mı?