Bölüm mü, üniversite mi? Veri ikisini de tartıyor

Tercih dönemi boyunca en çok sorulan soru bu: İyi üniversitenin vasat bölümü mü, vasat üniversitenin iyi bölümü mü?

Herkesin bir cevabı var, ama bugüne kadar kimse ölçemiyordu. İŞKUR’un mezun verisi ölçmemizi sağlıyor. En az 30 üniversitede açılan 100 bölüm–puan türü kombinasyonunu aldık ve şu soruyu sorduk: mezunun ilk maaşındaki farkın ne kadarı hangi bölümü okuduğundan, ne kadarı hangi üniversitede okuduğundan kaynaklanıyor?

Bu yazıdaki sayılar nereden geliyor? İŞKUR DABIS mezun verisi. Ücret rakamları İŞKUR’un ücret bantlarından hesaplanan beklenen ilk iş ücreti — gerçek maaş bordrosu değil, tahmin. Detay: metodoloji.

---

Cevap: ücrette bölüm, iş bulmada üniversite

İki temel göstergede varyansı ayrıştırdık. Sonuç net biçimde farklı:

Nasıl okumalı:

• Ne kazanacağınızı çoğunlukla bölümünüz belirliyor. Ücret farkının üçte ikisi bölümden geliyor. Tıp mezunuyla Çocuk Gelişimi mezunu arasındaki uçurumu hiçbir üniversite kapatmıyor.
• İş bulup bulamayacağınızı ise yarı yarıya üniversite belirliyor. İstihdamda bölüm ve üniversite neredeyse eşit ağırlıkta. Aynı bölümde okul değiştirmek, iş bulma ihtimalinizi bölüm değiştirmek kadar değiştirebiliyor.

Yani klasik soruya cevap: “Ne kadar kazanırım?” diye soruyorsanız bölüm, “İş bulabilir miyim?” diye soruyorsanız üniversite daha çok konuşuyor.

---

Ama bu ortalama — asıl mesele hangi bölümde olduğunuz

Ortalamanın altında çok daha kullanışlı bir gerçek var: bazı bölümlerde üniversite neredeyse hiç fark etmiyor, bazılarında her şeyi belirliyor.

Aşağıdaki tablolarda “makas”, o bölümü okuyan öğrencinin üniversiteye göre karşılaşabileceği ücret farkını gösteriyor. (Uç değerlerden etkilenmemek için en üstteki ve en alttaki %10 dışarıda bırakıldı.)

Üniversitenin en çok fark ettiği bölümler

Bu bölümlerde üniversite tercihi, bölüm tercihi kadar önemli. Bilgisayar Mühendisliği okumaya karar verdiyseniz iş bitmedi — hangi Bilgisayar Mühendisliği sorusunun cevabı ilk maaşınızda 36.000 ₺’lik bir bant yaratıyor.

Üniversitenin en az fark ettiği bölümler

Tıp bu listenin başında olması tesadüf değil. 81 üniversitenin tamamında beklenen ilk iş ücreti 107.000 – 121.000 ₺ bandında. Ücret devlet tarafından belirlenen bir tarifeye bağlı olduğu için okulun etkisi neredeyse yok. Aynı mantık öğretmenlik ve sağlık teknikerliği gibi kamu ağırlıklı alanlarda da geçerli.

İstihdam tarafında da benzer bir tablo var — Sınıf Öğretmenliği’nde 78 üniversite arasındaki istihdam makası sadece 6,2 puan, Tıp’ta 7,1 puan. Buna karşılık Sağlık Yönetimi’nde 31,8, Çocuk Gelişimi’nde 26,4 puan.

---

Pratik kural: bölümünüz “tarifeli” mi, “piyasalı” mı?

Veriden çıkan basit ayrım:

Tarifeli bölümler — ücreti ve istihdamı büyük ölçüde kamu belirliyor. Tıp, öğretmenlik alanları, hemşirelik, adalet, sağlık teknikerliği. → Üniversite seçimi ücreti pek değiştirmez. Şehir, klinik/uygulama imkânı, yerleşke gibi başka kriterlere göre karar verin.

Piyasalı bölümler — ücreti ve istihdamı özel sektör belirliyor. Mühendislikler, işletme, iktisat, bilişim, mimarlık, tasarım. → Üniversite seçimi doğrudan ilk maaşınıza yansır. Burada üniversite listesini ciddiye alın.

---

Somut örnek: Bilgisayar Mühendisliği

109 üniversitede açılan bu bölümde Türkiye geneli beklenen ilk iş ücreti 75.748 ₺. Ama üniversiteye göre tablo şöyle:

En üstteki ile en alttaki arasında 2,65 kat fark var. Aynı diploma adı, aynı 4 yıl.

İstihdam sütununa dikkat edin: en yüksek ücretli üniversitelerin istihdam oranı düşük, en düşük ücretlilerin yüksek. Bu tesadüf değil — ayrı yazının konusu.

---

Tercih listesi yaparken

• Önce bölümünüzün “tarifeli mi piyasalı mı” olduğuna karar verin. Tarifeliyse üniversite sıralamasına harcayacağınız enerjiyi şehir ve yaşam kalitesine ayırın.
• Piyasalı bir bölümdeyseniz, listenizi üniversiteye göre sıkılaştırın. Aynı bölümde 30-40 bin ₺’lik ilk maaş farkı, 4 yıllık burs kararından daha büyük bir fark yaratıyor.
• “Kötü üniversitede iyi bölüm” kararı, ücrette genelde doğru bir karar. Ücret farkının %67’si bölümden geliyor. Ama iş bulma tarafında bu güvence yok.
• Tercih Robotu ile puanınıza uygun listeyi çıkarın, sonra bu yazıdaki mantıkla eleyin.

Bu veriyi nasıl okumalı? Ücret rakamları tahmindir. İŞKUR ücreti bant halinde veriyor; bu tablodaki değerler bantların orta noktalarından hesaplanan beklenen değer. Sıralamayı doğru gösterir, mutlak rakamı yaklaşık gösterir. Rakamların yılı belirsiz. Veri setinde tarih alanı yok. Rakamları bugünün maaşı olarak değil, üniversiteler arası göreli fark olarak okuyun. Varyans ayrıştırması nedensellik değildir. “Üniversitenin payı %33” demek, o üniversitenin öğrenciye %33 katkı yaptığı anlamına gelmiyor. İyi üniversiteler zaten iyi puanlı öğrenci alıyor; veri bu ikisini ayıramıyor.

---

Seride: Ana yazı: 177 üniversitenin kariyer karnesi · Aynı bölüm, farklı üniversite: maaş makası · En iyi üniversitelerin istihdam paradoksu · Metodoloji